ژوانگه‌ی‌ ئه‌ده‌ب
بابه‌تی‌فه‌رهه‌نگی، ئه‌ده‌بی‌ و هونه‌ری 
لینکی هاوڕێیان

دیمانە لەگەڵ تەلەفزیۆنی تیشک

بابەت: تاوتوێی ئامانجی حکوومەتی ئێران لە دامەزارنی کەناڵە ئوستانییەکان لە رۆژهەڵاتی کوردستان

https://www.youtube.com/watch?v=Snff199ScgE

[ یکشنبه 1393/09/09 ] [ ] [ شه‌ریف فه‌لاح ]
شەریف فەلاح

http://www.cnnr.co/wp-content/uploads/2014/07/%DA%A9%DB%86%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86.jpg

 

 

 

 

 

 

 

رۆژهەڵاتێکم، دڵم زامارە
بە قەرای مێژوو خەم لە دڵم بارە
رۆژهەڵاتێکم بەدڵ راساوم
لە بۆغزی نەیار قەت نەترساوم
ئەمن گڕکانی پەنگ خواردووی ژینم
سەرچاوەی جوانی و کانگای ئەوینم
کوێستان مەکۆمە، قیبلەم چیایە
به‌بێ شاخ شارم لا بێ مانایه‌
رۆژهەڵاتێكم، حەجمێنم نییە
گەلێک هەورازم لەم ژینە دییە
شۆڕش و خەبات لە خوێنم دایە
حاشام لێمەکەن با نەبن زایە


درێژه‌ی بابه‌ت
[ یکشنبه 1393/07/20 ] [ ] [ شه‌ریف فه‌لاح ]

 

سازدانی: شەریف فەلاح

تەوەر: شیعری هاوچەرخی رۆژهەڵات

ـ قۆناغی‌ نوێبوونەوەی‌ شیعر و ئەدەب لە رۆژهەڵات لە كەنگێوە دەستی‌ پێكردووە، ئەو زەمینە و بەستێنە كۆمەڵایەتی‌، سیاسی‌ و فەرهەنگیانەی‌ كە بوونە هۆی‌ ئەو گوڕ و تەكانە نوێخوازییە چۆن لێك دەدەیەوە و كاریگەرییەكانی‌ دەوروبەر لە چ ئاستێكدا بوون؟

ئەیاز خوون سیاوەشان: رەنگە بەهۆی وەزعیەتی سیاسی و كۆمەڵایەتیی كوردەوە كە نەتەنیا خاوەنداریەتی لە ئەدەب و مێژووەكەی نەكراوە، بەڵكوو لەباری سیاسی و نەتەوەییشەوە خاوەنی ئارشیوێكی تۆكمە و كونكرێت نیە، هەر بۆیە ناكرێ بەدڵنیاییەوە ئاماژە بە زۆر شت بكەین. بەڵام بە شێوەی گشتی نوێبوونەوەی ئەدەبی كوردی، سەرەتای سەدەی بیست دەست پێدەكات. واتە لەژێر كاریگەریی ئاڵوگوڕە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكانی ناوچە بەگشتی و ئەدەبی عوسمانی ـ دواتر توركیەی كەماڵیزم ـ و ئەدەبی عەرەب و دواتر لە رۆژهەڵات لەژێر كاریگەریی ئەدەبی فارسی و بەتایبەتی، ئەدەب و شیعری كوردی چوارچێوەی نەریتی و كەش و هەوای حوجرەكان جێدەهێڵێ و ئاقارێكی نوێتر و ئاراستەیەكی دیكە بە خۆیەوە دەبینێ. لە باشووردا كەسانی وەك پیرەمێرد، شێخ نووری شێخ ساڵح و چەند كەسی دیكە بە جیهانبینی و روانگەیەكی دیكەوە كە زۆرتر لە كەش و هەوای كێشە و دۆزی كورد و مەسەلەی نەتەوایەتیی كورد بووە، ناوەرۆكی شیعر بەرەو ئاراستەیەكی دیكەی دەبن و لەباری ناوەرۆكەوە ئاڵوگۆڕی بنەڕەتی لە شیعردا پێك دێنن. بەڵام دواتر ئەو ئاڵوگۆڕە لەلایەن گۆرانەوە، سیستەمیزە دەبێتەوە و لە دەزگایەكی "منسجم" و تۆكمەدا ڕواڵەتەكەشی دەگۆڕدرێت و شیعری كوردی بەتەواوەتی ئاڵوگۆڕی بەسەسەردا دێت.


درێژه‌ی بابه‌ت
[ یکشنبه 1393/06/23 ] [ ] [ شه‌ریف فه‌لاح ]

سازدانی: شه‌ریف فەلاخ

 تەوەر: شیعر و ئەدەبی كلاسیك، زمان و وه‌رگێران

ـ هەروەك دەزانین زۆربەی نووسەرانی كورد بە زمانی شیعر و لە دەروازی شیعرەوە هاتوونەتە ناو دنیای ئەدەب و شیعر بە درێژایی مێژوو زمان و گوتاری زاڵی كۆمەڵگای كوردستان بووە، بەڕای تۆ هۆكارەكانی چین؟

ئەمین گەردیگلانی: هۆی ئەوەیە منداڵ لە سەرەتای ژیانییەوە لەگەڵ لایەلایە و وشەی ئاهەنگدار بەرەوڕوو دەبێت و لە گورانی و مۆسیقادا ئەو چێژە ڕۆحییە دەبینێتەوە كە لە شیعری گۆرانییەكەدایە. هەروەها شیعر بە هۆی كێش و سەرواوە زووتر لەبەر دەكرێ و كەم كەس هەیە چەند شیعر و گۆرانیی لەبەر نەبێ. لەنێو ئێمەی كوردیشدا چونكە بەدرێژایی مێژوو بواری نووسینمان پێ‌نەدراوە و ناچار بووین ئەوەی پێمان خۆشە لە سندووقی دڵماندا هەڵیگرین و بە بیگەیێنینە بەرەكانی دوای خومان زیاتر وای لێكردووین ئاوڕ لە شیعر بدەینەوە و ئاوێتەی بین. ئەو هەستە لە ناخودئاگای ناخماندایە و تێكەڵ خوێن و هەناسەمان بووە و بەدەست خۆمان نییە كاتێك فێری نووسین دەبین و هەستمان هانمان دەدا شتێك بنووسین دەبێتە شیعر. ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ بەرەكانی پێش ئێمە، چونكە ئێستا دەبینین بواری نووسین ئازادە و بەشێكی گەلەكەمان دەتوانێ بە زمانی خۆی بنووسێ و بخوێنێتەوە و زۆر كەسمان هەیە دەستی داوەتە قەڵەم بەڵام شیعر نانووسێ بەڵكوو خۆی لە بواری چیرۆك و ڕۆمان و شانۆ و سینەما و ... دەبینێتەوە. هەر لە دەوروبەری خۆمان زۆرن ئەو لاوانەی هاتوونەتە گۆڕەپانی هونەر و نووسینەوە و بە شیعر دەستیان پێ‌نەكردووە.


درێژه‌ی بابه‌ت
[ یکشنبه 1393/06/23 ] [ ] [ شه‌ریف فه‌لاح ]

ته‌وه‌ر: شیعر و ئه‌ده‌بی به‌رگری و هاوچه‌رخ

سازدانی: شەریف فەلاح

ـ پەیام و ناوەرۆكی راستەقینەی ئەدەب لەلای بەڕێزت چییە؟ بیرمەندێك دەڵێ‌: رەسەنترین دەق و بەڵگەی مێژوو ئەدەبیاتە رای بەڕێزت لەم بارەوە چیە؟

 ك.د.ئازاد: هەر گەلێك بە مێژووی ئەدەبی خۆی پشت قایم بێ‌، رووسوور و زیندووە! ئەو گەل و نەتەوانەی نەیانتوانیوە بە درێژایی مێژوو ئەدەبەكەیان بپارێزن، زوو لەناو چوون و دوای یەك دوو سەدە و بگرە كەمتر ئاسەواریشیان لێ‌ نەماوەتەوە. ئەدەب پێناسەی گەلە! پێناسەی هەر كەسێك شوێن، تەمەن، نەتەوە، رەسەن، هۆز، زمان وفەرهەنگی نیشان دەدا و پێتان سەیر نەبێ ئەدەبیش وەك پێناسەی گەلێك هەموو ئەوانە بنوێنێ.

ـ ئەدەب بەگشتی و بە تایبەت شیعر چۆن دەكەوێتە ژێر كاریگەریی دیاردە كۆمەڵایەتیەكانی وەكوو دین، مێژوو، داب و نەریت و بە پێچەوانەوە كاریگەریی ئەدەب لەسەر ئەوان چۆنە؟ ئەم مەسەلەیە لەلای شاعیرانی كوردی رۆژهەڵات چۆن بووە؟

 ك.د.ئازاد: بە هەستترین مرۆڤ، شاعیران و نووسەرانن! بۆیە گەر دیوان و بەرهەمی هەركامیان چاو لێدەكەین، بە روونی بۆمان دەردەكەوێ، لە چ سەردەمێكدا ژیاون، چ داب و نەریتێك لەو سەردەمەدا زاڵ بووە، بیروبۆچوونی سەردەم چۆن بووە، چ شتێك سوودمەندی بۆ كۆمەڵگا بووە و چ شتێك زەرەر و زوڵمی بووە و چ دین و باوەڕێك حاكم بووە و بەگشتی شاعیر لە چ دەورانێكدا ژیاوە.


درێژه‌ی بابه‌ت
[ یکشنبه 1393/06/02 ] [ ] [ شه‌ریف فه‌لاح ]

ته‌وه‌ر: شێعر و ئه‌ده‌بی هاوچه‌رخی رۆژهه‌ڵات

سازدانی: شەریف فەلاح

 ـ لەناو گەرمەی پرۆسەی ئاڵۆزی بەجیهانیبوون ‌و شەپۆلی بەرینی راگەیاندن ‌و دنیای زانیاری ‌و تەكنۆلۆژیادا پێگەی ئەدەبیات ‌و رۆڵ ‌و كاریگەریی لە چ ئاستێك دایە؟

ئیرەج عیبادی: بێشك، ئەمڕۆ كاریگەریی ئەدەبیات بەهۆی راگەیاندنەكانەوە زۆرتر بووە. دنیای پان و بەرینی زانست، روژ بە روژ ترووسكەكانی زۆرتر و بەرفراوانتر دەبێتەوە. مروڤ زۆرتر میدیاكان دەبینێت و لە سەتەلایتەكان و ماڵپەڕەكاندا، نەێنییەكانی قەڵەم دەخوێنێتەوە. رۆڵی ئەدەبیات، لە سەرەتای دەست پێكردنی وشە، ئەدەب و گەشەسەندنی فەرهەنگەوە كەم نەبووە و كەمیش نابێتەوە، تەنیا، شێوازەكانی گەیاندنی پێگەی ئەدەبیات توو‌شی گواستنەوەیە. ئەنتەرنێت و پرۆسەی كەرەسەكانی چاپەمەنی، جیهانێكی تازەیان بۆ گەلانی دنیا، بەتایبەت گەلی كورد رەخساندووە، هەتا بتوانێ هاوار و نووسراوە ئەدەبییەكانی خۆی، بە گوێی هەموو وڵاتانی تر رابگەیەنێ. لەم بوارەدا دەتوانین ئاماژە بە كاناڵە ئاسمانییەكان بكەین، كە ئەركی سەرشانیان زۆرتر و قورستر بووە. شیاوی باسە كە دەبی پڕۆگرامێكی باش بۆ پەرەپێدانی ئەم كارە گرنگە تەرخان بكەین! دەست و باڵیشیان بۆ جێبەجی كردنی ئەو حەرەكەتە، هەموو بوارەكانی ئەدەب، دەگرێتەوە، وەك: شیعر، چیرۆك، شانۆ، مۆسیقا، وێنەگری، پەیكەرتاشی و سینەما.


درێژه‌ی بابه‌ت
[ یکشنبه 1393/06/02 ] [ ] [ شه‌ریف فه‌لاح ]

 

سازدانی: شەریف فەلاح

ته‌وه‌ر: رەوشی زمان و ئەدەبی شێوەزاری كورمانجیی سەروو لە پارێزگای ورمێ‌

 ـ زمانی كوردی زمانێكی فرەزاراوە و فرەدیاڵیكتە، پێگەی "كورمانجی سەروو" وەك یە‌كێك لە زاراوە گرنگ و كۆلەكانی زمانی كوردی لە چ ئاستێك و قۆناغەكانی گەشەكردنی چۆن پولێن‌بەندی دەكەی و ئەم پرسە لە رۆژهەڵاتی كوردستان چۆنە؟

عەزیز نیعمەتی: بەرلەوەی بێمە سەر پرسیاری جەنابت بە پێویستی دەزانم كورتە پێناسەیك لەمەڕ زاراوەی كورمانجی سەروو بۆ ئێوەی بەرێز دەست‌نیشان ‌كەم تاكوو بەرفرەوانی و بەربڵاویی زمانی كوردی باشتر رۆن كەینەوە. بێگومان زۆربەی‌ هەرە زۆری ئاخێوەرانی زمانی كوردی بە زاراوەی كورمانجی سەروو دەئاخێون، رەنگە ئەم راستییە ببێتە هۆی ئەوەی كە ئەشێ ئەم زاراوەیە لە رەوتی ئەدەبیات و ئاسەوارە نووسراوەكانی زمانی كوردیدا رۆڵێكی بەرچاوی هەبێ. راستە لە سەرەتاش هەروابوو، واتە دوای زاراوەی هەورامی زاراوەی كورمانجی سەروو دەبێ وەك یەكەم سەرچاوەی ئەدەبیاتی نووسراوەی كوردی لەبەرچاو بگیرێ ئاسەوارەگەلێكی وەك:


درێژه‌ی بابه‌ت
[ یکشنبه 1393/06/02 ] [ ] [ شه‌ریف فه‌لاح ]

سازدانی: شەریف فەلاح

ته‌وه‌ر: ز،ام، وه‌رگێران و ئه‌ده‌بی مناڵان

ـ لە روانگەی تۆوە گەوهەر ‌و بنەمای راستەقینەی ئەدەب چیە؟

 سەلاح نیساری: هەروەك لە ناوەكەیدا دەردەكەوێ (ئەدەب) وەكوو كۆڵەكەیەك وایە لە رۆحی مرۆڤدا، ئەگەر بڕیار وابێ میچ ‌و بانێك راوەستاو بێ، ئەشێ ئەستوون ‌و كۆڵەكەی قایمی لەژێر دابێ، كەوابێ كۆڵەكەی ئەدەبیش گەوهەر و كەڕامەت ‌و رۆحی ئەو ناوە پیرۆزەیە، تۆ لێرەدا سەرنج بدە كاتێك باسی چەند لایەن ‌و چەمكێك دەكرێ، بۆ وێنە دەڵێن: (ئەدەب + هۆنەر، ئەدەبی + گەلان، ئەدەبیاتی +شەڕ، بە + ئەدەب، بێ + ئەدەب و ...) جا ئێمە لێرەدا باس لە دنیای ئەدەبیات دەكەین وەكوو شیعر و چیرۆك، ژێرخان ‌و ناوەوەی چوارچێوەی شیعر و چیرۆك ‌و رۆمان و...، بە گشتی، وەختێ ئێمە باس لە شیعر دەكەین دەبێ لە پێشدا لە ماكە و گەوهەری ئەو شیعرە بگەڕێین كە ئەویش ئەدەبە، بە بڕوای من چ رۆمان، چ شیعر و چیرۆك بەگشتی ئەگەر خاڵی بن لە هەوێنی ئەدەب ‌و تیشكی ئەدەبیاتیان پێوەی دیار نەبێ، ئیتر ئەوە هەڵبەستێكی بێ رۆح ‌و ناوەرۆكن ‌و قالۆرێكە بەتاڵ، واتە گەوهەر و عەیاری هۆنەر و نووسین بە گشتی ئەدەبە.


درێژه‌ی بابه‌ت
[ شنبه 1393/06/01 ] [ ] [ شه‌ریف فه‌لاح ]

ته‌وه‌ر: پرس و پێگه‌ی زمانی کوردی له‌ ئێران و قۆناغه‌کانی

سازدانی: شەریف فەلاح

شەریف فەلاح: كورتە مێژووی زمانی كوردی چۆن پێناسە دەكەی، رەگ و رەچەڵەكی دەچێتەوە سەر كام یەك لە بنەماڵە زمانییەكان، خاڵی جیاوازی و هاوبەشیان لەگەڵ زمانی فارسی كەلە ناوچەیەكی جوگرافیایی هاوبەش دان، كامانەن؟

رەزا شەجیعی: سەبارەت بە بەشی یەكەمی پرسیارەكەت:

كەونینەناسان، شارستانیەتێكی مرۆڤایەتیی هاوشێوەی دێرینیان بەرچاو كەوتووە، كە دوای تەواو بوونی چەرخی تازەی بەردین، لەسەر رووبەرێكی زۆر بەرفراوانی سەرزەمینەكانی جیهانی كۆندا بڵاو بۆتەوە. لێرەوە زانایان گەیشتوونەتە ئەوەی بڵێن هەبێ‌‌ و نەبێ‌ ئەم شارستانیەتە چۆن هاوشێوە ‌و یەكە، دەسكردی یەك گەلە. لەگەڵ لەبەرچاو گرتنی ئەوەی شوێنەوار ‌و پاشماوەكانی ئەو شارستانیەتە هەر لە هیندوستانەوە بگرە تا ئەورووپای بە جارێ‌ گرتۆتەوە، ناوی ئەو گەلەیان بە هیند ‌و ئەورووپایی دیاری كردووە. ئەو گەلە وەك دەڵێن لەگەلێ‌ هۆز پێكهاتبوو، پێش ئەوەی ئەم هۆزانە بكەونە كۆچ ‌و بڵاو ببنەوە، لە نیشتمانە كۆنەكەی خۆیاندا بە درێژایی دەشتەكانی خۆرهەڵات و باكووری خۆرهەڵاتی دەریای قەزوپن (خەزەر) نیشتەجێ‌ ببوون. هەمووی ئەو هۆزانەش كە بەگشتی ئەو گەلەیان لێ‌ پێكهاتبوو، بە یەك زمان دەئاخافتن. ئەم زمانەش كە گەلانی ئاریایی ئیمڕۆ پێی دەدوێن هەمووی لەو زمانە هاوبەشەی زوویانەوە، لقیان هاویشتووە ‌و جیا بوونەتەوە.

زمانی هیند و ئەورووپاییش لە زمانێكی كۆنتری پێش مێژووەوە پەیدا بووە‌ و پەرەی سەندووە كە‌ بەپێی بەڵگە مێژووییەكان لە هەزارەی پێنجی پێش لە دایك ‌بوونی مەسیحەوە پەرەی سەندووە، ئەم زمانەش بە زمانی بەرایی هیند و ئەورووپایی دەناسرێت.

زمانی كوردی بەڕای زۆربەی هەرە زۆری زمانناسان و ئەو خۆرهەڵاتناسانەی وا لەسەر زمانی كوردی دواون، لقێكە لە بنەماڵەی زمانیی هیند و ئەورووپایی.


درێژه‌ی بابه‌ت
[ دوشنبه 1393/03/26 ] [ ] [ شه‌ریف فه‌لاح ]


تەوەر:

مێژووی دیالێكت و ئەدەبی گۆران (هەورامی)

سازدانی: شەریف فەلاح

شەریف فەلاح: هەروەك دەزانین كۆنترین و لەمێژینەترین دەقی نووسراوی كوردی لەباری مێژوو ز فەرهەنگەوە لەناو شێوەزاری هەورامی دایە، بۆ چ سەردەمێك دەگەڕێتەوە؟ لەم بارەوە چ زانیاریگەلێك لەبەر دەست دان؟

سدیق بابایی: ئە‌گە‌ر بۆ ساتێك ئاوڕ لە ‌هە‌ڵوێستی دەسە‌ڵاتدارانی هە‌نووكە‌ی ئێران ( كۆماری ئێسلامی) لە هە‌مبەر زمانی كوردی بە گشتی وە‌ك نەیاری مێژوویی بدرێتەوە، كوشتار و قڕانی زمانی بووە و لە بەرامبەریشدا خوازیارانی پاراستنی زمان، وێژە ‌و تۆماری مێژوو هە‌ر لە‌م ساڵانەی دواییدا بخرێتە‌ بەرچاو، رە‌نگە‌ هاسانتر بتوانین قبووڵی كە‌ین لە سە‌ردمانی كۆندا چ كێشمەكێشێك لە‌م ئاستە‌دا بەرۆكی لایەنی كوردی یان خەڵكانی كە‌م دەسە‌ڵات و لە‌ دەسە‌ڵات كە‌وتوو بۆ خاوە‌ندارێتی وێژە ‌و زمان و پارێزگاری بەرهە‌مە‌كانیان  لە ‌ئارادا بووبێت؟

دە‌كرێ بەپێی كورتە ‌ئاماژە‌ی سە‌رەوە بەو ئاكامە بگەین كورد لە ‌رۆژگاری هە‌رە‌كۆنی مێژووی ناوچەكە‌دا چ ئاستە‌نگێك لەسە‌ر رێگای بووە هە‌‌تا توانیبێتی خاوە‌نی زۆر دە‌سكە‌وت و خوڵقاندنی بەرهە‌می بەرچاو بێت. دژایە‌تیی نەیاران و كێبڕكێی پاشكە‌وتوانە و هەتا رادە‌یە‌كی بەرچاو و ئاسایی پێش سە‌ردە‌می زایین بەتایبەت پاش سە‌رهە‌ڵدانی ئایینی ئێسلام و كاردانەوەی قورئان ئیتر هە‌موو هزر و رامانێك بەتاڵ لە ‌نێوە‌رۆك و بە دوور لە‌ پێویست بۆ داهاتووی كۆمە‌ڵگا لێك دە‌درایەوە. تێڕامانێكی وەها بە جارێك رێگای لە‌ گە‌شە و سە‌رهە‌ڵدانی وێژە‌ی جیاواز لە ‌زمانی قورئان بەتە‌واوەتی گرت و خەباتكارانی ئە‌م رێبازە ‌بە كوفر و ئێلحاد سە‌ركۆنە كران. وێنەی زیندووی ساڵە‌كانی سە‌رە‌تای پەرە‌‌سەندنی دەسە‌ڵاتی كۆماری ئێسلامی پاش لانیكە‌م  زیاتر لە هە‌زار ساڵ لە‌م بەسە‌رهاتە ‌دە‌توانێ ئاوێنەیە‌ك بێت لە‌ ژیانی پڕ لە ‌كێشەی وێژە‌ی نووسراوی خۆماڵی لە ‌رۆژگارانی كۆن بە پانتاییەكی بەرینتر و بێ رە‌حمانەی ئە‌و سە‌ردە‌مانە.

بۆ وێنە رێژە‌ی هە‌ڵبژاردنی نێوی منداڵانی تازە ‌لە‌دایك بوو لە ‌شارێكی وە‌ك پاوە ‌دە‌توانێ ئاوێنەی باڵانوێنی دە‌ور و كاریگە‌ریی دەسە‌ڵات یان بیر و فە‌رهە‌نگی نۆژە‌ن كراوی لە‌لاوە هاتووی زاڵ كراو بەسە‌ر كۆمە‌ڵگا دە‌ست نیشان بكە‌ین. هە‌ڵبژاردنی ناوگە‌لێكی وە‌ك: عـەمار، زە‌كە‌ریا، عوبەیدوڵڵا، شوعیب، كولسووم، ماجد، عەبدوسە‌لام، سومە‌یە‌، روقیە‌، یاسر و... كە ‌نامۆیی تە‌واویان لە‌گە‌ڵ فە‌رهە‌نگ و وێژە‌ی كوردی هە‌یە ‌و ئاوڕدانەوەی ئاشكرای بەرە‌و پاشگە‌ز بوونەوە بۆ سە‌ردە‌می داگیركردنی ناوچەكە ‌لە‌لایە‌ن لە‌شكری عەرە‌بەوە ‌پێوە ‌دیارە‌، خۆی پانتایی كارە‌ساتە‌كان لە هە‌زار ساڵ بەرلە ‌ئێستا بۆ ئێمە ‌دە‌ست نیشان دە‌كات.


درێژه‌ی بابه‌ت
[ دوشنبه 1393/03/26 ] [ ] [ شه‌ریف فه‌لاح ]
به‌ مه‌به‌ستی باس و قسه‌کردن له‌باره‌ی پڕۆژه‌ی ئه‌ده‌بیی "رۆچنه‌یه‌ک بۆ ئه‌ده‌بی کوردی له‌ رۆژهه‌ڵاتی کوردستان" (به‌رگی یه‌که‌م زمان و ئه‌ده‌بی زاره‌کی و به‌رگی دووه‌م شیعری هاوچه‌رخی رۆژهه‌ڵاتی کوردستان) ئێواره‌ی رۆژی چوارشه‌ممه‌ رێکه‌وتی 2014/6/4 بانگهێشتی به‌رنامه‌ی کوردسات مه‌گه‌زین کرام.

لینکی دیمانه‌که‌ به‌ ده‌نگ و گرته‌ی ویدیۆ له‌ ته‌له‌فزیۆنکی کوردسات

https://www.facebook.com/photo.php?v=307385412753362

[ شنبه 1393/03/17 ] [ ] [ شه‌ریف فه‌لاح ]

ته‌وه‌ر: ئه‌ده‌بی منداڵان

سازدانی : شەریف فەلاح

 

ـ دیارە جگەلە شیعر، بەڕێزت زیاتر كار لەسەر ئەدەبی منداڵان دەكەی ‌و لەم بوارەشدا سەركەوتوو بووی، سەرەتای مێژووی ئەدەبی منداڵان لە ئەدەبی كوردیدا بۆ چ قۆناغێك دەگەڕێتەوە؟ 

سیمین چایچی: مێژووی ئەدەبی منداڵ لە جیهاندا ئەگەڕێتەوە بۆ سەرەتاكانی سەدەی بیست و لە كوردەواریدا چەند ساڵێكە بە شێوە نڤیسیاری گرنگی بەم بەشە ئەدرێت و پێش لەوە ئەم ئەركە لەسەر شانی ئەدەبی زارەكی واتە فۆلكلۆر بووە كەلە هەر ناوچەیەكدا بە شێوەی شیعر و چیرۆك و مەتەڵ و  قسەی نەستەق جێگایەكی لە سەردەمی منداڵێتیی مرۆڤدا بووە كە هەتا ئێستاش هەیەتی. بە بڕوای من هێشتا منداڵی كورد خاوەن ئەدەبی ئەمڕۆییانە نیە و ئەو بەرهەمانە كە پێشكەشیان دەكرێت و بەپێی فاكتەری‌ پەرەوەردەیی و زانستی ناچنە ریزی ئەدەبی منداڵ، ئەوەیە كە منداڵان بە زۆری لەناو دنیای دەرەوەی كۆمەڵگا وەكوو ئەنتەرنێت و میدیا غەیرە كوردییەكاندا بە دوای تێركردنی نیازە رووحی و سروشتییەكانیاندا دەگەڕێن.

لەم ساڵانەی دواییدا منداڵان بە زۆری بڵاوكراوەی رەنگاوڕەنگیان لەبەر دەستە میدیاكانیش هێدی هێدی بەرنامەی تایبەت پێشكەش دەكەن، بەڵام بەداخەوە ئەو شتانەی كە ئەچنە رێزی ئەدەبی منداڵ بەو شێوەیە كەلە دنیای ئەمڕۆدا پێناسە دەكرێ، لەو كەناڵ و میدیا كوردییانە نابینم. زۆرترین رەخنەی من لە بەرهەمی منداڵ لە كوردیدا ئەوەیە كە زیاتر پاڵ ئەدەنە پاڵ پەند و ئامۆژگاری یان داب و دەستووری ژیان، لەم حاڵەدا وێژەرەكان لە لێكدانەوە سادە و ئاساییەكانی منداڵدا ئەچنە ریزی مامۆستا و مورشیدەوە.

نكۆڵی لەمە ناكرێ لە رۆڵی میدیاكان رۆڵێكی گرنگ و سەرەكییە و پێویستە پرۆگرامی منداڵان پتەوتر بێ و بە شێوەیەكی تەكنیكی تر بۆی بڕوانن.

لەڕاستیدا لای ئێمەی كورد بەتایبەت كوردی رۆژهەڵات خوێنەری كتێبی كوردی بەگشتی و خوێنەری منداڵ بەتایبەت كەمە ئەوەش ئەگەڕێتەوە بۆ كێشەی فێركاریی زمانی كوردی لە قوتابخانە و بنەماڵەكاندا، بۆیە ئەدەبی دیداری و زارەكی واتە تەلەفیزیۆن و شانۆ كە بە ئاسانی لەبەردەستی دایە باشترین شێوەی پێوەندییە.

لەڕاستیدا پێویستە‌ تا گەیشتن بە ئەدەبی زانستیی منداڵ، گرنگیی زۆرتر بە بەشی منداڵانی میدیاكان بدرێ. لە رۆژهەڵات میدیا ناوخۆییەكان تا ماوەیەك لەمەوپێش ئیزنی بڵاوكردنی هیچ بەرنامەیەكی كوردییان نەبوو، بۆ نموونە من لە ساڵی 2001 یەكەمین زنجیرە درامای بووكەڵەییم بەناو (خرتۆل و سەرچۆڵ) بۆ كەناڵی (كوردستان) لە شاری سنە ئامادە كرد، بەڵام دوای بڵاوبوونەوەی 3 بەش كە بە هەزاران بینەری بوو، لە تارانەوە دەستووری راوەستانی ئەو بەرنامەیانە درا و لە وەڵامی بینەراندا وتیان بڵاوكردنەوەی بەرنامە بە زمانی كوردی دوور لە سیاسەتی (صدا و سیما)یە.


درێژه‌ی بابه‌ت
[ شنبه 1393/03/17 ] [ ] [ شه‌ریف فه‌لاح ]

 

 تەوەر:  هزری نه‌ته‌وه‌یی و جیهانبینیی مرۆڤی کورد له‌ زماندا

سازدانی: شەریف فەلاح

 

شەریف فەلاح: زمان رۆحی نەتەوەیە، ئەم پێناسەیە هەتا چەندە لەگەڵ دۆخی زمانی كوردیدا دەگونجێ‌ و لە رابردوو و ئێستادا زمان لە پرۆسەی نەتەوەسازیی كورددا چ دەورێكی بینیوە و پێوەندیی شوناسی نەتەوەیی و زمانی كوردی چۆن دەبینی؟

 

مەسعوود بابایی: زمان رۆحی نەتەوەیە. ئەم دەربڕینە دەربڕینی رۆحانیی زمانە. كاتێك ئێمە لە زماندا بە دیناو (مكاشفە) دەگەین، هەستێك بە سەرماندا باڵ دەكشێ‌ كە هەستی مرۆڤ بوونی ئێمەیە، جۆرە مرۆڤێك، وێنای شوناسی مرۆڤێك كە لەویدی جیاوازە. پەیوەست بوون بە زمانەوە پەیوەستبوونە بە خولیاگەرییەك. رایەڵێكی پێوەندیی خوازەییە بە نەوەی پێش خۆمان و پێشینیانمان. بەو زمانە لەگەڵا نەوەی دواڕۆژیش پێوەندی دەگرین. دەبینە رایەڵی دوێنێ‌ و ئەمڕۆ و سبەینێ‌. لەڕاستیدا دەبین بە مرۆڤێك كەلە خاكێكی خوازییدا رەگ دادەكوتین. هەڵبەت ئەگەر لە پەنجەرەی پێناسەی مامۆستا (عەلائەددین سەجادی)یەوە سەیری زمان بكەین كە دەڵێ‌ : "زمان شادەماری نەتەوەیە" لە جێی رۆحی سەرگەردان شادەمارێك وێنا دەكەین كە رەگ و ریشەی لە خاكدایە و خەیاڵەكانی سەر لە ئاسمان دەسوون. شادەمار لە خاكی نیشتماندا رەگاژۆ دەكا و لەوێوە ئیدی رۆحی نەتەوە باڵا دەكا. گونجانی ئەم پێناسەیە لەگەڵا نەتەوەی كورددا كە فاكتەرە سیاسییەكانی بوونی نەتەوە و دان پیانانی سیاسەتی نێودەوڵەتی بە كیانێكی سیاسیی تێدا بەدی نەكراوە ئاشكرا و دیارە. مرۆڤی كورد خاك و زێد و نیشتمان و سنوورەكانی لە زماندا زەق دەكاتەوە و نیشتمان و خاك و نەتەوە هەموویان لە زمانی كورددا زیندوون. هەربۆیە هەوڵدانی دوژمنانی كورد كوشتنی خەیاڵ و هزری نەتەوەیی كوردە كەلە ئاماژە زمانییه‌كانیدا دەردەكەوێ‌.

پرۆسەی نەتەوەسازی لە رێگەی زمانەوە پێوەندیی بەوەوە هەیە كە ئایا فاكتەرەكانی دیكەی فەرهەنگی و سیاسی لەبارەی كوردەوە بڕشتی نەتەوەسازییان چەند بێت. ئەگەر دەوڵەت نەتەوەیەك بونیاد بنێت، وەك لە مودێلی دەوڵەتی نەتەوەیی مودێڕن و لە ئەنجامی مودێڕنیتەی سیاسیدا هەبووە، رەنگە ئەمەكناسی بە دەوڵەت و برۆكراسیی مودێڕن و مافی هاووڵاتی و چەندین گوتەزای جیاجیا هەموویان بەرهەمهێنی ناسیونالیزمێكی دەوڵەتی و سیاسی بن كە بە گوێرەی بەریان (گرایش) و وەفاداری بە دەوڵەت بونیاد نرابێ‌. ئێمە لە وەڵامی ئەم بەشە لە پرسیارەكە دەكەوینە سەر دووڕێیانێك:

 

1 ـ نەتەوە كیانێكی ئێستاییە و دابڕاوە لە مێژوو و ئەوانەی ئێستا هەن خاوەنی فەرهەنگێكی دواكەوتووی پێش مودێڕنن و بەگشتی شێوەی ژیانی جڤاكی و فەرهەنگییان ئێجگار لە یەك دوورە.

لەم پێناسەیەدا نەتەوە داڕنراوە لە مێژوو و بەرهەمی دەوڵەتی مودێڕنە. بەهەرحاڵا كەسانێك كە باوەڕیان بەم پێناسەیە هەیە لە روانگەی "دەوڵەت  ـ نەتەوە"وە سەیری بابەتەكە دەكەن. گەلانی بێ‌ دەوڵەت خاوەن كیانی فەرهەنگی/ئیتنیكین و لە ریزی نەتەوەدا پۆلێن ناكرێن. ئەم روانگەیە نەتەوەسازی بە واتای درووست كردنی نەتەوەیەك لەلایەن دەوڵەتەوە لێك دەداتەوە و لە تایبەتمەندیی مێژووكرد دای دەڕنێ‌.

2 ـ كەسانێكیش هەن باوەڕیان وایە كە نەتەوە كیانێكی مێژووییە. هەرچەند شێوە و بیچمی نەتەوە

بەگوێرەی فراژوویی (تكامل، تگور) قۆناخە مێژوییەكان گۆڕانی بەسەردادێت، ئەم گۆڕانە بە واتای شێوە گۆڕان (دگردیسی)ە، وەكو گۆڕانی كرمێك كە دەبێتە پەپوولەیەك. ئەم گۆڕانە دابڕان لە رەگ و ریشە و  بنماك ( عنصر بنیادین) نییه‌. كاتێك نەتەوەیەك یادەوەریی مێژوویی خۆی دەگێڕێتەوە، لە رووی زمانی و نەژادییەوە خۆی بە نەژاد و نەتەوەیەك دەبەستێتەوە كە رەنگە لەگەڵا دۆخی ئێستایشی یەكانگیر نەبێ‌، بەڵام بەشێكی زۆری تایبەتمەندییەكانی هاوشێوەی نەتەوەیەك لە مێژوو دان. ئەم هاوشێوەییە ئەگەر زمانی بێت و لە دەقە كۆنەكان و شوێنەوارەكاندا بەدی بكرێت، بوونی مێژوویی و ریشەی مێژوویی ئەو نەتەوەیە دەسەلمێنێ‌.

تیۆرییەكانی نەتەوەسازیی مودێڕنیتە هەرچییەك بن، گرنگ نەتەوەكانن كە خۆیان پێناسە دەكەن. هەربۆیە پرۆسەی نەتەوەسازی لە رێگەی زمانەوە لە هەمبەر كورد وەڕاست دەگەڕێ‌، بەڵام  لەمەڕ نەتەوەیەكی دی مەرج نییه‌ راست بێت.


درێژه‌ی بابه‌ت
[ پنجشنبه 1393/03/15 ] [ ] [ شه‌ریف فه‌لاح ]

 تەوەر: ئەدەبی فۆلكلۆر

سازدانی: شەریف  فەلاح

 

شه‌ریف فه‌لاح: ئەگەر بمانەوێ‌ بە شێوەیەكی گشتی پێناسەیەكی ئەدەبی زارەكی بكەین، دەبێ‌ لەسەر بنەمای چوار كۆڵەكەی گرینگی 1 ـ بەیت 2 ـ لاوك 3 ـ حەیران 4 ـ پەندی پێشینیان لەنگەر بگرین، رای بەڕێزت لەم بارەوە چییە؟

 

بەیان عەلیڕەمایی: ئەدەبی زارەكی كەلەپوور و مێژووی نەناسراوی خەڵكە كە بە درێژایی هەزاران ساڵ سینگ بە سینگ و دەم بەدەم بۆ نەوەی ئەمڕۆ و داهاتوو گوێزراوەتەوە.

بەیت و لاوك و حەیران سێ بەش لە ئەدەبی زارەكین كە دەربڕی هەست و ئەندێشە و بیروڕای خەڵكن و بەشێكی بە رچاو لە مۆسیقای فۆلكلۆر ئە گرنەوە.

ئەگەرچی ستران و گۆرانییە كۆنەكان وێژەر و مێژووی لە دایك بوونیان دیار نیە، بەڵام لە كاتی لەدایك بوونی مرۆڤەوە ئەم سترانانە لە گیان و رۆحی خەڵكدا بووە و گەشەی كردووە. زۆربەی هۆنەرەكانیان جووتیار، ئاژەڵدار یان ئەویندارانی دڵپاك، تەنانەت خەڵكی نەخوێندەوار بوون كە بێ هیچ راهێنانێ لەبارەی رەوتی شیعرەوە جوانترین بەرهەمیان خولقاندووە.

پەندی پێشینیانیش ئەو وتە بەنرخانەیە كە فەرموودەی رۆلە ژیر و قسەزان و بە سەلیقەكانی ئەو گەلەیە كە ئەمەش لە ئەنجامی تاقیكردنەوەیەكی دوور و درێژی ژیانی پڕ ئازار و ئەشكەنجە و برسێتی و نەداری هەڵقوڵاون.


درێژه‌ی بابه‌ت
[ چهارشنبه 1393/03/14 ] [ ] [ شه‌ریف فه‌لاح ]
 

ته‌وه‌ره‌کان: ئەدەبیاتی كوردی و كاریگەریی دیاسپۆرا وه‌رگێڕان

سازدانی: شەریف فەلاح

دیاسپۆرا

 

 

 1 ـ ئەو شاعێر و نووسەرانەی كورد كە پەریوەی دوورە وڵات بوون دوو دەستەن، دەستەیەكیان ئەو كەسانەن كە دوای ژیانی ئاسایی كەوتوون و گرفتی سیاسیان نەبووە، ئەو دەستەكەی دیكەش لەو كەسانە پێكهاتوون كە بە ناچاری و لە ترسی گیان رێگای دوورە وڵاتیان هەڵبژاردووە، دەقی هەركام لەوان لە دەروەی وڵات لە چ ئاستێك دایە و خاڵی هاوبەش و جیاوازیان لە چی دایە؟

 

ناسر حیسامی: گەرچی ئەو كەسانە، هۆی هاتنیان بۆ دەرەوە بیانكاتە دوو دەستە، بەڵام بەرهەمەكانیان نایانكاتە دوو دەستە. لانیكەم لە دەرەوەی وڵات وایە. بەڵام، ژیان لە دەرەوەی وڵات، بۆ هەمووان ژیانێكی تازەیە و، بە ڕادەیەكی بەرچاو زمان و شێوەی دەربڕێن و تا ڕادەیەكیش ناوەرۆكی بەرهەمەكانی هەمووانی گۆڕیوە.

 

 

 

2 ـ ئاخۆ كاریگەریی تاراوگە لەسەر شاعێر و نووسەری كوردی رۆژهەڵات هێندە هەیە كە بكرێ وەكوو ئەدەبی غوربەتی رۆژهەڵات پێناسەیەكمان بۆی هەبێ؟ ئەگەر هەیە لە كەنگێوە بووە و چ قۆناغگەلێكی بڕیوە؟

 

ناسر حیسامی: یەكێك لە تایبەتمەندییەكانی ژیانی كورد لە دەرەوەی وڵات ئەوەیە كە لێرە خەڵك وەك تاكی كورد خۆی دەناسێ و دەدوێ. كوردی ڕۆژهەڵات و باشوور و باكوور، لە كوردستان بە شیوەیەك مانا پەیدا دەكا، بەڵام لە دەرەوە، ئەو مانایە زۆر كەم دەبێتەوە و پێناسەیەكی دیكە جێگەی دەگرێتەوە. كورد لێرە هەمووی خۆی بە ئاوارەیەكی بێ وڵات دەزانێ. دەبینێ، لە نزیكەوە دەبینێ، بۆ خەڵكی دیكە ئەو نیعمەتە هەیە كە خاوەنی وڵات و ئازادی و پێناسەی خۆت بی و، كورد لێی بێبەشە. منداڵەكانمان لەوە بێبەشن لە خوێندنگەكانیان كاتێك قسە دێتە سەر وڵاتی جۆراوجۆر، لە سەر نەخشەی جوغرافیا پەنجە بخەنە سەر پارچەزەمینی ناو سنوورێك و بڵێن ئێرە وڵاتی منە!  وەك وتم كورد لە دەرەوە بە تایبەتی كاتێك بە زمانی ئەدەب و شیعر دەدوێ, وەك كورد دەدوێ. بە دەگمەن هەیە كەسانێك وەك كوردی پارچەیەك بدوێن یان ئەو مۆركە بە بەرهەمیانەوە دیار بێ. بۆیە ئەدەبی كورد لە غوربەت هەیە، بەڵام شتێك وەك ئەدەبی كوردی ڕۆژهەڵات من هەستی پێناكەم.


درێژه‌ی بابه‌ت
[ چهارشنبه 1393/03/14 ] [ ] [ شه‌ریف فه‌لاح ]
 

سازدانی: شه‌ریف فه‌لاح

 

ئەدەبی فۆلكلۆر لە شیعر و مۆسیقادا

 

 

شه‌ریف فه‌لاح: بە گشتی رۆحی یاخی و سەركەشی كورد لە ( شیعر و مۆسیقا ) كە دوو ژانری تەواوكەری یەكن، چۆن دەبینی و لێكی دەدەیتەوە؟ 

 حەمید شەریفی: كورد ئەگەر زمانی ماوەتەوە و لە رێگای زمانەوە هەموو چتێك، یانێ هەستی ماوەتەوە، تەنیا و تەنیا بەهۆی شیعر و مۆسیقاوە بووە.

 ئەگەر رۆحی یاخی مەبەستمان بەرەنگاری نەتەوەیی یان داكۆكی لە مافی گەلە، كە خودی پەی بردن بە نەتەوە و مافی، تەمەنێكی درێژی نیە و چتێكی تازەی سەردەمیانەیە و زۆر شاعیر بە تایبەت نێئۆكلاسیكی كورد ئاوڕیان لێ داوەتەوە و كار و شاكاریان پێ‌ خولقاندووە. لە ژانری مۆسیقادا زایفتر هەڵسوكەوتی كردووە و زۆرتر كۆپی سروودەكانی بەتایبەت چەپگەرایانەی ئەو سەردەمەی سۆڤییەت و ئەورووپایە. هەرچەند لە بڕێ شوێندا چەند نموونەی باش ئەبینین، بەلام نەك بە قورسایی نموونە شیعرییەكان، بەڵام ئەگەر یاخی بوون وەك تاك لە بەرانبەر دەسەڵاتی سروشت و كۆمەڵ و ئایین و جیهانبینی و گرێبەستەكان و یاساكان و دوواكەتووییەكان و تەنیایی مەبەستمان بێت، لە هەر دوو بواردا یانێ هەم شیعر و هەم مۆسیقا، حەقێكی گەورەیان بە سەر كوردەوە هەیە. لە زۆربەی شیعرە فۆلكلۆریكەكاندا بەرەنگاری رووبەڕووی دام و دەزگای ئایینی و گرێبەستەكان و دوواكەتوویی ئەبێتەوە. 

دار و پیرە دار، دار گەڵای بۆ چەس / كچ خۆی مەیلی بێت، ماڵ مەڵای بۆ چەس

خاڵێك ها وە بان پەنجەی پاتەوە / قول هوو ئەڵلە لەبیر شێخ ئەباتەوە

هەرچی نوێژ ئەكەم، نوێژم بەتاڵە / لەناو نوێژەكە، تۆم لە خەیاڵە

خۆزگەم بە مەلان هەر شادیشان هەن / نە شێخ، نە مەلا، نە قازیشا هەن


درێژه‌ی بابه‌ت
[ یکشنبه 1393/03/11 ] [ ] [ شه‌ریف فه‌لاح ]

 

روانینێك بۆ زمان و ناسنامەی كوردی لە كرماشان

محەمەدباقر پیری ـ و لە فارسییەوە: شەریف فەلاح

 

 

پێشه‌کی:

زمانی كوردی مێژوو و پێشینەیەكی چەند هەزار ساڵەی هەیە و تەنانەت لە بەردەنووسەكانی "بێستوون" و "تاقەوسان"یش كۆن و لەمێژینەترە. كتێبی ئەڤێستا كە یەكێك لە گرنگترین كتێبە و نووسراوە كۆنە ئێرانی و كوردییەكانە، بەپێی وتە و نووسراوەی زۆرینەی بیرمەند و كارناسان بە زاراوەی هەورامی (گۆران) نووسراوە، یان لانیكەم لەناو زمانەكانی ئێستای ئاریایی بە زاری هەورامی نژادەوە نزیكترە. زمانی كوردی یەكێك لە زمانە سەربەخۆ و ریشەدارە هیندی (ئاریایی و ئیرانی)یەكانە، بە چەشنێ: كە "مینۆرسكی" و "سرسیدنی ئێسمیت" زمانی كوردی بە جیا و سەربەخۆ لە هەر زمانێكی تر دادەنێن و بە یەكێك لە بنەما و دایكی زمانە ئێرانی و هەروەها فاریسی لە قەڵەمیان داوە. داری زمانی كوردی لق و پۆی زۆری هەیە. بۆ وێنە "میرشەەفخان بەدلیسی" زمانی كوردیی بە چوار لقی سەرەكیی "كرمانجی، گۆران، لوڕ و كەلهوڕ" دابەش كردووە و "مینۆرسكی"ش بە سێ‌ بەش و لقی سەرەكیی "ئەردەڵانی (باسوور)، كەلهوڕی (رۆژهەڵات)، سۆرانی و موكریانیی  باكوور (كرمانجی) دابەشی كردووە.

بەڵام ئەمڕۆكە بە چەشنێك بەڕای زۆرێك لە زمانزان و شارەزایانی زمان، پوختەترین دابەشكاری ئەمەیە كە زمانی كوردی بە چوار زاراوەی سەرەكی و بە چەندین زار و بن زاراوە دابەش كراوە:

1 ـ كرمانجیی باكوور، كە كوردانی توركیە، سووریە، بادینانی عیراق و بەشێك لە قارێزگای ئازەربایجانی رۆژئاوا (ورمێ‌) و خوراسان ـ قسەی پێدەكەین و پێی دەئاخوێن.

2 ـ كرمانجیی نێوەڕاست (سۆرانی) كە كوردانی سلێمانی، هەولێر، موكریان، ئەردەڵان و چەندین شوێنی دیكە قسەی پێدەكەن.

3 ـ كرمانجیی باشوور، كە خەڵكی كەلهوڕ (كەڵڕ)، فەیلی، لەك و لوڕ و بەخیتاری و بن زاراوەكانی قسەی پێدەكەن.

4 ـ گۆڕانی (هەورامی) زازایی، سنجاوی، گەهوارەیی، زەنگەنە و ...بن زاراوەكانی قسەی پێدەكەن.


درێژه‌ی بابه‌ت
[ جمعه 1393/03/09 ] [ ] [ شه‌ریف فه‌لاح ]

 

جەلیل ئاهەنگەرنژاد      و: شەریف فەلاح

 

 

1 ـ لەم سەردەمەدا كە گوندۆكەی جیهانیی "مەك لۆهان" بۆتە ئاپارتۆمانیكی شووشەیی و بەو ئاراستەیەدا دەڕوات كە شوێن و پێگەی خۆی بداتە نەرم ئامیر یان داتاشراوێكی قەوارە بچووك، باس كردن لە ئەدەبی كوردی ئەویش لە پانتایی باشووری كوردستانی ئێراندا دەتوانێ‌ خاوەن چ گرینگییەك بێت؟ لەم ساڵانەی دواییدا بەهۆی هێرشی بەردەوامی كولتوورە زاڵەكان، ناوە بەناوە دەبینن فەرهەنگ و زمانە جۆراوجۆرە ناوچەییەكان دەبووژێنەوە، ئاخۆ دەكرێ‌ بگەڕێینەوە بۆ بنەما و ناسنامە؟ ئەمانە پرسیارگەلێكی راچڵەكێنەرن كە وەكوو نگریس لە ریشە و رەچەڵەكی ئەوانە دەدەن كە بەردەوام دەیانەوێ‌ بمێنن، ئەو بوون و حزوورەی كە چێژی ناسنامەی سەرەكیی خۆی هەبێت.

روون و ئاشكرایە كەلە دونیاری پۆست مۆدێڕندا رووداگەلێكی تایبەت روو دەدەات. بەڵام جوانترین، كاریگەرترین و پڕ واتاترین فۆرمی ئاپارتۆمانی شووشەیی یان هەمان ئەو گۆندۆكە بچووكە ئەوەیە كە هەر كەسە و بە ئاڵای ناسنامەی خۆیەوە تێدا دەربكەوێ‌ هەتا بیروبۆچوونی خۆی تێدا بخاتە روو. ئێمەش بە پێشینەیەك بە درێژایی مێژوو دەتوانین قەسی زۆرمان بۆ وتن هەبێت.

كرماشان فەرهەنگی شارێك كەلە بەستێنی نیشتمانێكی كەونارا و هەرماندا هەناسە دەدات، لەباری فەرهەنگییەوە خاوەنی گەنجینەیەكی لەرادەبەدەرە كە یەكیان ئەدەبی دەوڵەمەندی كوردییە، بێگومان ئەم پرسە ریشەیەكی قووڵی لە مێژووی مرۆڤایەتیدا هەیە. شێعری كوردی لەم مەڵبەندەدا وەك یەكێك لە ماكە و هەوێنە پتەوەكانی فەرهەنگی كورد دێتە ئەژمار. شێعرێك كەلە بەستێنی زمانێكی دەوڵەمەند و شكۆداردا ئافرێنراوە و ئەم داهێنانە هەروا بەردەوامە.


درێژه‌ی بابه‌ت
[ جمعه 1393/03/09 ] [ ] [ شه‌ریف فه‌لاح ]

 

سازدانی: شه‌ریف فه‌لاح

 

 

لەبارەی تایبەتمەندی و هەروەها جوغرافیای ئەدەبیاتی لەكی لە ناوچەی كرماشان ئارەش "ئەفزەلی" بەم چەشنە دوا: هەروەك دەزانین هەر سەدەیەك و هەر قۆناغێكی دیاریكراوی ئەم مێژووە هەزاران ساڵەیەی كورد، ناوەندی ئەدەبی گۆڕانی بەسەدا هاتووە بۆ وێنە هەكاری، بۆتان، سۆران ئەردەڵان، موكریان هەورامان، بەڵام بەهۆی هەندێ‌ تایبەتمەندیی ئایینی، مێژوویی و ناوچەیی بۆ زەمەنێكی زۆر ناوەندی ئەدەبی زارەكی و نووسراوی كوردی ناوچەی لەكستان بووە، ئەم نوێنەرایەتی كردنە لە ئەنجامی گۆڕانكارییە سیاسییە ناوچەییەكان بەردەوام گۆڕاون. بەڵام ئەدەبی لەكی لە بیچم و فۆرم گرتنی ئەدەبی كوردیدا پشكی زۆری بەردەكەوێ‌، بۆ وێنە "باباسەرهەنگ دەوان، بابا ماهی، بەهەلوول، و.... " هەموویان لە لەكستان بوون و خاوەنی دەق و نووسراوەی ئەەبین، ئێستا ئاخێوەرانی زاراوەی لەكی لە ناوچەكانی "لوڕستان، كرند، كوهدەشت، ئیلام، كرماشان، سەحنە، بێستوون، هەرسین، ئەسەد ئاباد، هەمەدان و زۆر ناوچەی دیكەی ئێران" دەژین. بەڵام لەباری فەرهەنگی و ئەدەبییەوە پێوەندییەكی ئەوتۆیان لەگەڵ یەكتر نیە. ئەگەر بڕیار بێت زمانی كوردی دەوڵەمەند بكرێتەوە، زاراوەی لەكی وەكوو لقێكی پتەو و قایمی ئەم دارە زمانیە دەبێ‌ ئاوڕی جددی لێبدرێتەوە، ئەم ئەركەش زیاتر دەكەوێتە سەرشانی خودی جەماوەر و ئاخێوەرانی زاراوەی لەكی هەتا بە خۆیاندا بچنەوە و تەقەلا بكەن و بێنەوە مەیدان، چونكە بەڕاستی خاوەنی پێشینە و رەسەنایەتییەكی زۆرین لەبارەی وشە، چیرۆك و حیكایەت و پەندی پێشینیان، دەق و بەیازی كۆن و سەربوردەی ئەدەبی و مێژووییەوە.


درێژه‌ی بابه‌ت
[ پنجشنبه 1393/03/08 ] [ ] [ شه‌ریف فه‌لاح ]
 سازدانی: شەریف فەلاح

پێشەكی:

 

لەناو ئێڵی گەورەی كەلهوڕ یان بە زاراوەی خۆیان "كەڵڕ" و لە گوندێكی شاری "سەرپێڵ زەهاو" هەڵكەوتوو لە رۆژئاوای پارێزگای كرماشان لە رۆژهەڵاتی كوردستان گەورە بووە، سەرەڕای ئەوەی كە یەكێك لەو كەسانەیە كە لەناو پرۆسە و رەوتە ئەدەبییە تازەكانی كرماشان و دەورووبەری حزووری هەیە و رۆڵی گێڕاوە، بەڵام پابەندی ئەدەب و دەربڕینی رەسەن و خۆماڵییانەیە. كەسێكی كونجكۆڵ و قسە لە روو و راستگۆیە، قەڵەمێكی جیدی و پێداگر لەسەر داهێنانی نوێ‌. لە شێعری كوردیدا جیالەوەی زمان و دەربڕین و نیگای تایبەت بەخۆی هەیە، بەڵام هێشتا لە قاڵبی غەزەلدا سەركەوتووترە كە كۆمەڵە شێعری "گەرمەشین" دەربڕی ئەم راستیەیە.

جیالە نووسینی شێعری كوردی بە زمانی فارسیش شێعر، چیرۆك و رەخنە دەنووسێت، لە فارسیدا خاوەنی زمانێكی ئاڵۆزە و لە قاڵبی شێعری سپیی فارسیدا دەنووسیت، جاروبارەش بە زمانی فارسی رەخنە و بابەتی خوێندنەوە لەسەر كۆمەڵە شێعری كوردی و فارسیی شاعێرانی هاوچەرخی كرماشان دەنووسیت.

  پێكەوە لەم دیمانەیەدا زیاتر لەگەڵ جیهانبینی و تێڕوانینی عەلی ئۆڵفەتی بۆ شێعر و ئەدەبی كوردی لە كرماشان ئاشنا دەبین.


درێژه‌ی بابه‌ت
[ سه شنبه 1393/03/06 ] [ ] [ شه‌ریف فه‌لاح ]
سازدانی: شەریف فەلاح

 

 

ـ كرماشان و ئیلام، دوو دیاری دێرین، نیشتمانێكی تەژی لە عەشق گەلێك ئوستوورە، حیكایەت، پەندی پێشینیان و بەگشتی ئەدەبی زارەكی ( ادبیات شفاهی) لە دووتوێی زاراوە و بەن زاراوەكانی: سۆرانی، هەورامی، لەكی، كەلهوڕی، فەیلی و لوڕیدا وەك گەنجینەیەكی رەسەنی ئەدەبی كوردی لە ئارا دان، ئەمانە هەڵگری چ توخم و تایبەتمەندییەكن، بۆ پاراستنیان چ هەوڵێك دراوە؟

فەریاد شیری: هەروەك ئاماژەتان پێكرد ناوچەكانی ئیلام و كرماشان، زێد و مەڵبەندێكی كەونارایین، كە تژین لە راز و رەمزگەلێك كەلە دووتوێی حیكایەت، ئەفسانە و پەند و مەتەڵەكان و هەروەها گۆرانی و بەستە فۆلكلۆرییەكاندا سینگ بە سینگ لە پێشینییانەوە بۆ ئێمە ماونەتەوە و هەرمانن. ئەدەبیاتی فۆلكلۆری ئێمە زۆر دەوڵەمەندە و لێوانلێوە لە رەمز و هێما و رازەكان. ئوستوورە و هێما و ئولگووە كۆنەكان (ئاركی تایپ) و قارەمانە میللییەكانی ئێمەی كوردان لە هەناوی هەمان ئەدەبیاتی زارەكییەوە سەریان هەڵداوە. تایبەتمەندییە بەرچاوەكانی ئەدەبی فۆلكلۆری ئێمە، حزوور و ئامادەیی سروشت و رۆڵ و كاردانەوەی بەرجەستەی توخمە سروشتییەكان و هەروەها لایەنی ئایینی بوونیانە. باوەڕ، روانگە و داب و نەریتی ئێمەی كورد لە هەناوی ئەم ئەدەبە فۆلكلۆرییەدا حەشار دراون. سروشتیە كە ئەگەر بێت و نەتەوەیەك بیەەوێ‌ نەریت و دابی پێشینیان، فەرهەنگی میللی و شانازییەكانی خۆی بپارێزێ‌، دەبێ‌ لەپێناو پارێزگاری، پاراستن و دووبارە خوێندنەوەی ئەدەبی زارەكی و فۆلكلۆریی خۆیدا تێبكۆشێ‌. ئەم كارە وەك باوە لە وڵاتانی پێشكەوتوو لەلایەن گرووپێك بە بوونی پێداویستییەك كە بەشی فەرهەنگیی دەوڵەت دەینێتە ئیختیاریان، بەڕێوە دەچێت. بەڵام بەداخەوە دەوڵەتانی ئێمە گرنگییەكی ئەوتۆ بەم مەسەلەیە نادەن، دەنا ئەدەبیاتی فۆلكلۆر دەتوانێ‌ یارمەتییەكی زۆر مەزن و بەربڵاو بێت بۆ ئەدەبیاتی فارسی. بەهەرحاڵ ئەو كارانەی كە لەم بارەوە ئەنجام دراون، لەلایەن خودی چالاكانی ئەدەبی كوردییەوە بووە و جێگای رێز و پێزانینە. عەلی ئەشرەف دەرویشیان كتێبی دوو بەرگیی “ئەفسانە و مەتەڵە كوردییەكان”ی بە چاپ گەیاندووە، هەروەها ئیرەج بەهرامی “ئوستوورەكانی ئەهل هەق” و دۆستانی دیكەش لەمەڕ “گۆرانی و لالایی” كار و لێكۆڵینەوەیان ئەنجام داوە. بۆ وێنە خۆم و ئاغای “سەعیدیان” سیاچەمانەكانمان كۆ كردۆتەوە و بۆ سەر زمانی فارسی وەرمان گێڕاوە. هەڵبەتە “عەباس جەلیلیان” كاری گرنگ و مەزنی ئەنجام داوە، بەڵام بەڕای من ئەمانە بەس نین. ئێمە پێویستیمان بە دووبارە خوێندنەوە و كردنەوەی رەمز و راز و گرێیەكانی ئەدەبیاتی فۆلكلۆر هەیە. تەنیا كتێب بەس نیە، بەڵكوو سینەماكار و فیلمسازانی كوردیش دەبێ‌ ئەم سەرچاوانە بكەنە هەوێن بۆ كارەكانیان.


درێژه‌ی بابه‌ت
[ سه شنبه 1393/03/06 ] [ ] [ شه‌ریف فه‌لاح ]
  

شه‌ریف فه‌لاح

که‌مه‌ندی ده‌نگیکی ئاسمانی و ئه‌هووراییه‌ که‌له‌ هه‌ناوی دیرۆک و تراژیدییه‌ قووڵه‌کانی نه‌ته‌وه‌که‌یه‌وه‌ باڵای کردووه‌، سۆزیکی حه‌زینه گۆرانیی ئه‌ڤین بۆ نادیاری خۆی ده‌خوێنێ، چیرۆکی خه‌مینی ئازارێکه به‌ناخی قووڵی دێهات و شار و مێژوودا رۆ ده‌چێ. چاوگی سیاچه‌مانه‌، هۆه‌ری جاف و که‌لهوڕ، به‌یتی موکریان و لاوکی ئه‌ڤینه‌وانی مه‌م و زین و پادیواریی سنه‌ و ئاویه‌ره‌. ده‌نگی که‌مه‌ندی هه‌رمانه‌ و هاوراێکه‌ "هۆهۆ کاڵه‌به‌ی، ئای له‌ گه‌لاوێژ، تۆ چاوت نه‌یشێ، گوڵی زه‌رد و سووری سڵێمان به‌گی بانه‌" ‌‌بوونه‌ته‌ نوته‌ی سه‌مفۆنیای ئه‌م چریکه‌یه‌ و دێڕ به‌ دێری قوڵپه‌ی گریانی شاری پڕ له‌ ئازاری نه‌ته‌وه‌یه‌. ده‌گمه‌نن ئه‌و ده‌نگانه‌ی ده‌بنه‌ شاگوڵی باخی ئاواز و شاباڵی که‌سکی سۆزیان شار و ژیان ده‌له‌رزێنێ، ده‌گمه‌نن ئه‌و قه‌ڵه‌مانه‌ی به‌ جه‌وهه‌ری خۆشه‌ویستی ژیان ده‌نووسنه‌وه‌ و مه‌رگیش چۆکیان پێنادات و چیرۆکی یار و ئازاری میلله‌ت پێناسه‌ی بوونیانه‌. ده‌گمه‌نن ئه‌و هونه‌رمه‌ندانه‌ی سه‌ره‌رای بێده‌ره‌تانی، ده‌سته‌نگی و زوڵم و چه‌وسانه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌ڤینی نیشتمان وایان لێده‌کات ببنه‌ مه‌ته‌ریزی خاکی وه‌ته‌ن و ماڵ و ژیان و ته‌مه‌نیان بۆ کورد ته‌رخان بکه‌ن، ئه‌م که‌سه‌ عه‌باسی که‌مه‌ندی مامۆستای حه‌وت هونه‌ری کورده‌ که‌ به‌ قه‌ڵه‌مه‌که‌ی، به‌ ده‌نگی ئه‌هوورایی و هه‌ژێنه‌ر و حه‌زینی، به‌ وێنه‌ و نیگاره‌ سیحراوییه‌کانی، به‌ فیلم و دراما و دیکیۆمێنت و شێعر و داستان و رۆمان، به‌ فۆلکلۆر و دیرۆکی هه‌وارمان و ژیانی که‌سایه‌تی و ئوستووره‌کانی میلله‌ته‌که‌ی بوو به‌ رووگه‌، بوو به‌ هه‌رمان، بوو به‌ قه‌ڵای سیمبۆلی سنه‌ و ئاویه‌ر و ئه‌رده‌ڵان و موکریان و که‌لهوڕ و هه‌ورام. ئیدی ئه‌بێ دڵته‌نگییه‌کانی له‌گه‌ڵ کێ باس بکات، ئیتر لاپه‌ره‌ی ته‌نز و تیتاڵی له‌ گۆشه‌یه‌کی حه‌فته‌نامه‌ی "ئاویه‌ر" بێنازه‌ و قه‌ڵه‌مێک نییه‌ "سه‌نگه‌کی"مان بۆ بکاته‌ خه‌می نان، ماڵاوا ئیمپراتۆری ده‌نگی ره‌سه‌ن، ماڵاوا چریکه‌که‌ی قه‌تارچیان، و ئاغه‌زه‌مان، ماڵاوا باڵنده‌ ده‌نگ سرک و خۆشخانه‌که‌ی سنه‌ی ئه‌رده‌لان، بنوو با ئیدی چاوت نه‌یشی، بنوو با که‌س لێت نه‌تۆری، ماڵاوا رێبواره‌که‌ی سه‌ید عه‌لی ئه‌سغه‌ر، ماڵا، ماڵاوا

.....

 

[ یکشنبه 1393/03/04 ] [ ] [ شه‌ریف فه‌لاح ]

 شه‌ریف فه‌لاح

سه‌رله‌به‌یانیی رۆژی پێنجشه‌ممه 1ی جۆزه‌دانی 1393ی هه‌تاوی‌ 22ی مانگی مه‌ی‌، عه‌باس که‌مه‌ندی گۆرانیبێژ، ئاوازدانه‌ر، شاعیر، سینه‌ماکار و شانۆنامه‌نووسی ناسراوی کورد له‌ شاری سنه‌ به‌هۆی وه‌ستانی دڵه‌وه‌ کۆچی دوایی کرد و هه‌موو لایه‌ک و به‌تایبه‌ت کۆمه‌ڵگه‌ی فه‌رهه‌نگی و هونه‌ریی کوردستانی داخدار کرد، ناوبراو شه‌وی شه‌ممه‌ به‌هۆی ئازاری گورچیله‌وه‌ راونه‌ی نه‌خۆشخانه‌ کراوه‌ و به‌داخه‌وه‌ سه‌رله‌به‌یانیی پێنجشه‌ممه‌ مالاوایی له‌ هه‌موولایه‌ک کردووه‌.

 

 

که‌مه‌ندی یه‌كێک له‌ هونه‌رمه‌نده‌ ره‌سه‌نه‌کان ساڵی 1331ی هه‌تاوی (1952ی زایینی) له‌ شاری سنه‌ له‌دایک بووه‌ و هه‌ر له‌ ته‌مه‌نی 18 ساڵییه‌وه‌ چالاکییه‌ هونه‌ری و ئه‌ده‌بییه‌کانی له‌ رادیۆ سنه‌و و له‌لای "حه‌سه‌ن کامکار" باوکی کامکاره‌کان‌ ده‌ست پێکردووه‌،

توێژینه‌وه‌ی فه‌رهه‌نگی، هونه‌ری و به‌ دیکیۆمێنت کردنی که‌سایه‌تییه‌ ناسراوه‌ کۆمه‌لایه‌تی و ئوستووره‌ییه‌کانی کورد وه‌ک" سنجه‌رخان، سه‌ی عه‌تا، پاڵه‌وان حوسێن گوڵزار کرماشانی، به‌تاڵان بردنی شوێنه‌واری دێرینی زێویه‌ و میری نه‌ورۆزی، به‌شێکن له‌ چالاکییه‌ هونه‌رییه‌کانی.


 


درێژه‌ی بابه‌ت
[ یکشنبه 1393/03/04 ] [ ] [ شه‌ریف فه‌لاح ]

ناوی کتیب: نەشتەرگەری شێت
بابەت: هەرچەند خانەی چاپ و بڵاوکردنەوەی چوارچرا بەبێ پرسی من لەسەری نووسیویە "رۆمان" بەڵام رۆمان نییە و دەقی بیرەوەری نەشتەرگەرێکی ئاڵمانییە
نووسەر: یورگن تورواڵت
وەرگێڕانی بۆ فارسی: زەبیحوڵڵا مەنسووری
وەرگێرانی لە فارسییەوە: شەریف فەلاح
دیزاینی بەرگ: باسم رەسام، هونەرمەندی دەستڕەنگین

لەدووتوێی ٢٠٦ لاپەڕە و ساڵی ٢٠١٤ لەلایەن "خانەی چاپ و بڵاوکردنەوەی چوارچرا" لە سلێمانی چاپ و بڵاو کراوەتەوە.




[ سه شنبه 1393/01/12 ] [ ] [ شه‌ریف فه‌لاح ]
بەرگی دووەمی پڕۆژەی ئەدەبیی "رۆچنەیەك بۆ ئەدەبی كوردی لە رۆژهەڵاتی كوردستان" (شیعر) لە ئامادەكردنی "شەریف فەلاح" چاپ و بڵاو كرایەوە


 

 بەرگی دووەمی پڕۆژەی ئەدەبیی "رۆچنەیەك بۆ ئەدەبی كوردی لە رۆژهەڵاتی كوردستان" (شیعر) لە ئامادەكردنی "شەریف فەلاح" چاپ و بڵاو كرایەوە.

بەرگی دووەمی ئەم پڕۆژەی ئەدەبییە "رۆچنەیەك بۆ ئەدەبی كوردی لە رۆژهەڵاتی كوردستان" كە تایبەتە بە شرۆڤە و شیکاریی قۆناغ و رەوتەکانی سیعری کلاسیک، بەرگری و هاوچەرخی کوردی لە رۆژهەلات لە ئامادەكردنی "شەریف فەلاح" شاعیر و چالاكی ئەدەبیی خەڵكی سنە، لەلایەن بەڕێوەبەرایەتیی چاپ و بڵاوكردنەوەی سلێمانی و لە دووتوێی721لاپەڕە و بە هەژماری 500 دانە بڵاو كرایەوە.

ئەو چالاكە ئەدەبییە ماوەی زیاتر لە چوار ساڵە سەرقاڵی ئەم پڕۆژەیە كە سەرجەم 5 بەرگ لەخۆ دەگرێت و تایبەتە بە تاوتوێ‌، شیكاری و پۆلێن بەندیی قۆناغ و بزاوتە فەرهەنگی و ئەدەبییەكان و هەروەها دیمانە و وتووێژ لەگەڵ نووسەر، زمانەوان، شاعێر، چیرۆكنووس و چالاكانی فەرهەنگی و ئەدەبیی كورد لە شارە جیاجیاكانی رۆژهەڵاتی کوردستان.

لەو پڕۆژە ئەدەبیەدا كە هەر بەرگێكی بۆ ژانر و تەوەرێكی ئەدەبی لە كوردستانی ئێران تەرخان كراوە، بە مێتۆدی مێژوویی ـ لێكۆڵینەوەیی و دەست نیشان كردنی قۆناغ و بەستێنە ئەدەبییەكانی هەر ژانرێك كار كراوە و بەرفرەیی و بەشداریی زۆری ئەدیب و نووسەران و چالاكانی فەرهەنگی و ئەدەبیی كورد لە ناوچە كوردنشینەكان، هاتنە گۆڕی بیروڕای جیاواز لە دووتوێی بابەت، لێكۆڵینەوە و تەوەرەكانی وتووێژ لە خاڵە بەرچاو و بەرجەستەكانی ئەم پڕۆژە ئەدەبیەن و هەوڵێكی بچووك و سەرەتاییە لەراستای لێكۆڵینەوە و نووسینەوەی مێژووی ئەدەبی كوردی لە كوردستانی رۆژهەڵات.

[ چهارشنبه 1392/10/04 ] [ ] [ شه‌ریف فه‌لاح ]
.: Weblog Themes By themzha :.

له‌باره‌ی ئه‌م وێبلاگه‌وه‌

له‌ ده‌لاقه‌ی‌ كه‌سكی‌ شێعر و له‌ رۆچنه‌ی‌ په‌خشان و له‌ پێده‌شتی‌ چیرۆك و رۆمانی‌ كوردییه‌وه‌ به‌ره‌و ئاقاری‌ ره‌خنه‌ی‌ ئه‌ده‌بی‌ و زمان و كولتووری‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ كورد نیگام بۆته‌ باڵنده‌ی‌ سركی‌ خه‌یاڵ و به‌ شاڕێگه‌ی‌ ئاواته‌كانما به‌ره‌و ئاسۆی‌ زه‌رده‌په‌ڕ ئه‌سپی‌ پێنووس ده‌ئاژۆم.
ئامانجی‌ سه‌ره‌كیم حزمه‌ت به‌ زمان و ئه‌ده‌ب و نوێتركردنه‌وه‌ی‌ ده‌قی‌ كوردییه‌.
ئیمکاناتی وێبلاگ